वनतारा: भारतको सबैभन्दा ठूलो वन्यजीव संरक्षण केन्द्र
चैत ३,२०८१ । भारतको गुजरात राज्यमा अवस्थित ‘वनतारा’ हालै चर्चाको विषय बनेको छ। अनन्त अम्बानीको नेतृत्वमा रिलायन्स फाउन्डेशन र रिलायन्स इन्डस्ट्रीजको सहकार्यमा स्थापना गरिएको यो संरक्षण केन्द्र विश्वकै उत्कृष्टमध्ये एक मानिन्छ। संकटग्रस्त, घाइते, उपेक्षित तथा लोपोन्मुख प्रजातिका वन्यजन्तुहरूको उद्धार, उपचार र पुनर्स्थापनाका लागि वनतारा महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको छ।
यो केन्द्र भारत तथा विश्वभरका विभिन्न स्थानबाट उद्धार गरिएका जनावरहरूको सुरक्षित आश्रयस्थल बनेको छ। करिब ३,००० एकड क्षेत्रफलमा फैलिएको वनताराले २५,००० भन्दा बढी जनावरहरूको संरक्षण गरिरहेको छ। यहाँ अत्याधुनिक सुविधा सम्पन्न पशु चिकित्सा अस्पताल पनि स्थापना गरिएको छ, जसमा MRI, CT स्क्यान, X-ray, अल्ट्रासाउन्ड, डेन्टल स्क्यानिङ, लिथोट्रिप्सी, डायलिसिस लगायतका प्रविधिहरू उपलब्ध छन्। भारतमै पहिलो पटक वन्यजन्तुहरूको उपचारका लागि समर्पित अस्पताल वनताराले निर्माण गरेको हो।
वनताराले भारतभर उद्धार अभियानहरू सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ। हालसम्म यस केन्द्रले २०० भन्दा बढी चितुवाहरूको उद्धार गरिसकेको छ। सडक दुर्घटना, मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व तथा अन्य कारणले घाइते भएका चितुवाहरूलाई उद्धार गरी उपचारपछि पुनर्स्थापना गरिएको छ। त्यस्तै, तमिलनाडुस्थित एक अव्यवस्थित क्षेत्रबाट करिब १,००० गोहीहरू उद्धार गरिएको छ। वनताराले भारत मात्र नभई अन्य देशहरूमा पनि संरक्षण संकटमा परेका जनावरहरूको उद्धारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
वनताराले सात वटा संकटग्रस्त प्रजातिहरूको संरक्षण प्रजनन कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। यसको मुख्य उद्देश्य जनावरहरूको स्थायी सुरक्षित आवास निर्माण गरी उनीहरूलाई भविष्यमा प्राकृतिक वासस्थानमा पुनर्स्थापित गर्नु हो। यहाँ रहेका जनावरहरूलाई स्वच्छ र प्राकृतिक वातावरण प्रदान गर्न विशेष उपायहरू अपनाइएका छन्।
वनताराको हात्ती संरक्षण केन्द्र विश्वकै उत्कृष्ट संरक्षण केन्द्रहरूमध्ये एक मानिन्छ। करिब ९९८ एकड क्षेत्रफलमा फैलिएको यस संरक्षण केन्द्रमा २४० भन्दा बढी उद्धार गरिएका हात्तीहरूलाई सुरक्षित वातावरण प्रदान गरिएको छ। हात्तीहरूको स्वास्थ्य सुधारका लागि आयुर्वेद र एलोपैथी उपचारको संयोजन गरिएको छ। वृद्ध तथा घाइते हात्तीहरूका लागि विशेष हेरचाह कार्यक्रम सञ्चालन गरिँदै आएको छ।
वनताराले वन्यजन्तु कल्याणका लागि उच्च प्रविधिको प्रयोग गरिरहेको छ। यस केन्द्रमा हाइपरबेरिक अक्सिजन थेरापी, हाइड्रोथेरापी, डिजिटल रेडियोग्राफी लगायतका प्रविधिहरूको प्रयोग गरी जनावरहरूको उपचार भइरहेको छ। वनताराको वन्यजन्तु अस्पताल भारतकै सबैभन्दा ठूलो र अत्याधुनिक अस्पताल हो, जहाँ साना जनावरदेखि ठूला जनावरसम्मको उपचार गर्न सकिन्छ।
वनताराले वन्यजन्तु संरक्षणका क्षेत्रमा गरेको अतुलनीय योगदानका लागि भारत सरकारबाट ‘प्राणी मित्र’ राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त गरेको छ। यसले वन्यजन्तु कल्याणका लागि उत्कृष्ट योगदान दिने संस्थाको रूपमा वनतारालाई थप प्रतिष्ठित बनाएको छ।
वनताराले आगामी वर्षहरूमा आफ्नो उद्धार र संरक्षण कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य लिएको छ। भारतका विभिन्न भागहरूमा अनुसन्धान केन्द्रहरू स्थापना गर्ने योजना रहेको छ। संकटग्रस्त प्रजातिहरूलाई दीर्घकालीन रूपमा संरक्षण गर्ने उद्देश्यसहित वनताराले आफ्नो कार्यक्षेत्र विस्तार गर्ने तयारी गरिरहेको छ।
वनतारा भारतकै सबैभन्दा ठूलो वन्यजन्तु संरक्षण केन्द्रको रूपमा स्थापित भएको छ। अत्याधुनिक प्रविधि, वैज्ञानिक अनुसन्धान, र समर्पित टोलीको मेहनतले यसलाई विश्वस्तरीय संरक्षण केन्द्रका रूपमा परिचित गराएको छ। वनताराको पहलले भारतको जैवविविधता संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ। भविष्यमा यसको कार्यक्षेत्र अझ विस्तार हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसले भारतको वन्यजन्तु संरक्षण क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्नेछ।
