“होलिका दहन र होली पर्व: बुराइको नाश र प्रेमको उत्सव”
फागुन २९, २०८१ । नेपालमा विशेष महत्व राख्ने पर्वमध्ये होलिका दहन र होली पर्व एक हो। यी पर्वलाई हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले विशेष श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाउने गर्छन्। होलिका दहन र होली पर्व विशेषत: फागु पूर्णिमाको अवसरमा मनाइन्छ। यस वर्षको होलिका दहन आज (बिहिवार) र होली पर्व (शुक्रबार) को मनाइनेछ। यसपटक काठमाडौं उपत्यकासहित पहाडी भूभागमा फागुन २९ गते बिहिबार तथा तराईमा चैत १ गते शुक्रबारका दिन होली मनाइँदैछ । यो पर्व सामूहिक एकता र प्रेमको प्रतीक बनेको छ, जसमा बुराइको विनाश र सत्यको विजयलाई मनाइन्छ।
होलिका दहनको पौराणिक कथा:
होलिका दहनको पर्वको पृष्ठभूमि पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। हिन्दू धर्मका ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएको छ कि राक्षस राजा हिरण्यकश्यपु एक समय भगवान विष्णुको विरोध गर्दै आफैंलाई भगवानको रूपमा स्थापित गर्न चाहन्थे। उनले आफ्नो राज्यमा सबैलाई केवल आफूलाई पूजा गर्न आदेश दिएका थिए। तर उनका आफ्नै पुत्र प्रह्लाद, जो बचपनदेखि भगवान विष्णुको भक्त थिए, आफ्ना पिताका आदेशको विरोध गर्दै भगवान विष्णुको उपासना गर्दै गएका थिए। हिरण्यकश्यपु कोपित भइ आफ्नो पुत्रलाई मार्ने प्रयास गर्दै थिए।
यसैक्रममा, हिरण्यकश्यपुले आफ्नो बहिनी होलिकालाई प्रह्लादलाई मार्नको लागि आगोमा जलाउने आदेश दिएका थिए। होलिका एक विशेष प्रकारको कवचले सुरक्षित थिइन् जसले उनलाई आगोबाट बचाउँथ्यो। उनले प्रह्लादलाई आगोमा बोकेर अघि बढिन्, तर भगवान विष्णुको आशीर्वादले प्रह्लादलाई कुनै पनि हानि नपुग्न सक्छ। होलिका, जसको उद्देश्य प्रह्लादलाई मार्नु थियो, आफ्नो कवचको असारताका कारण आगोमा जलि मरी। यस घटनाबाट बुराईको पराजय र सत्यको विजयको संकेत दिइन्छ। त्यसपछि, यस घटनालाई सम्झनाका लागि होलिका दहनको परंपरा सुरु भएको हो।
होलिका दहनको नियम र महत्त्व:
होलिका दहनको दिन विशेष ध्यान दिनुपर्ने नियमहरू छन् जसले पर्वको सही रूपमा पालन गर्न मद्दत पुर्याउँछन्। यस दिन पवित्रता र शुद्धता अपनाउनु पर्छ। त्यो दिनको बिहान स्नान गरेर र शरीरलाई शुद्ध गरेर पूजा अर्चना गर्ने परंपरा छ। घरको आंगन र आसपासको वातावरण सफा गरेर र औजार र बुराइका प्रतीक वस्तुहरूलाई अग्निमा जलाएर नष्ट गर्ने परंपरा पनि छ।
होलिका दहनको उद्देश्य भनेको समाजबाट नकरात्मकता र पापको नाश गर्नु हो। यस दिन पूजन विधि गर्दै घरमा समृद्धि र सुखको आगमनको कामना गर्न सकिन्छ। यो दिन भगवान विष्णुको पूजा गर्ने र बुराइको प्रतीक होलिका तथा राक्षस राजा हिरण्यकश्यपुका पुत्ला जलाएर धर्मको विजय र बुराइको नाशको सन्देश दिन्छ।
धार्मिक र सामाजिक दृष्टिले पनि होलिका दहनको पर्व निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस दिनलाई बुराइको नाश र सत्यको विजयको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। यस अवसरमा, परिवार र समुदायका सदस्यहरू एकजुट भएर मनमोहक समय व्यतीत गर्छन्। होलिका दहनको बेला बुराइको प्रतीक वस्तुहरूलाई जलाउने परंपरा र यसका साथ सम्पूर्ण समाजमा सकारात्मक उर्जा र शांति फैलाउने प्रयास गरिन्छ।
होली पर्वको महत्त्व:
फागु पूर्णिमा वा होली पर्वको समयजन्य उत्सवको मुख्य आकर्षण भनेको रंगको खेल हो। होलीलाई रंगहरूको पर्वको रूपमा मनाइन्छ, जसमा सबै उमेरका मानिसहरू एक अर्कालाई रंग लगाई खुशीका साथ पर्व मनाउँछन्। यस पर्वको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व पनि छ। यो पर्वको पृष्ठभूमि रंगहरूको प्रतीक हो जसले सबै मानिसलाई समानता र भाईचारा सन्देश दिन्छ।
होलीको पर्वमा रङ खेल्नुको उद्देश्य मानिसहरू बीचको भेदभावलाई मेट्नु र एकता र मित्रता फैलाउनु हो। मानिसहरूले एक अर्कामा रङ लगाएर प्रेम र मित्रता व्यक्त गर्छन् र पुराना मनमुटावलाई भुल्ने प्रयास गर्छन्। यस पर्वको माध्यमबाट सामाजिक समृद्धि र सामूहिक भावना सृजना गर्नको लागि विशेष महत्त्व दिइन्छ।
धार्मिक दृष्टिकोणबाट पनि होली पर्व महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो पर्व भगवान श्री कृष्ण र राधाकी माया र प्रेमको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। कृष्ण र राधा बीचको प्रेमलाई सम्झन र नयाँ प्रेम र मित्रताको स्थापना गर्नका लागि होली पर्व मनाइन्छ। यस पर्वका समयमा विशेष पूजा विधि, भजनकीर्तन र अन्य धार्मिक गतिविधिहरू पनि गरिन्छ।
समाजिक महत्त्व र एकता:
होलिका दहन र होली पर्व सामाजिक एकता र भाईचारा बढाउने पर्व पनि हो। यो पर्वले हामीलाई सन्देश दिन्छ कि समाजमा सबै प्रकारका भेदभाव र घृणा हटाई सबैलाई एकजुट भएर मनाउनु आवश्यक छ। यस अवसरमा, विभिन्न जाति, धर्म र वर्गका मानिसहरू एक अर्कासँग रंग खेल्न र प्रेमको आदानप्रदान गर्न उत्साहित हुन्छन्। होली पर्वले समाजको विविधता र सहिष्णुतामा बल पुर्याउँछ र सबैलाई समान व्यवहार र आदर्शको सन्देश दिन्छ।
आध्यात्मिक दृष्टिले पनि, होली पर्वले मनुष्यको आत्मा र शरीरलाई शुद्ध गर्ने अवसरको रूपमा कार्य गर्दछ। रंगहरूको खेलले मानिसलाई मानसिक शान्ति र समृद्धिको बाटोमा अगाडि बढ्न प्रेरित गर्दछ।
