चैती छठको उमंग: सूर्य उपासनाद्वारा स्वास्थ्य, संस्कृति र वातावरणको रक्षा
चैत २१,२०८१ । नेपालका विभिन्न स्थानमा चैती छठ पर्वको तयारी तीव्र भइरहेको छ। सूर्य उपासनाको यो विशेष पर्व तराई क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई अहिले पहाडी क्षेत्र तथा शहरी भेगमा पनि व्यापक रूपमा मनाउन थालिएको छ। धार्मिक आस्था, स्वास्थ्य, पर्यावरणीय र वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट महत्वपूर्ण मानिने यस पर्वको मुख्य पूजा चैत्र २१ गते गरिनेछ।
छठ पर्व विशेष रूपमा सूर्यदेवको आराधना गर्ने पर्व हो, जसमा श्रद्धालुहरू कठोर व्रत बसी स्नान, उपवास, सूर्यलाई अर्घ्य दिने तथा परिवार र समाजको कल्याणको कामना गर्ने परम्परा छ। यो पर्व विशेष गरी दुईपटक मनाइन्छ – कार्तिक छठ र चैती छठ। कार्तिक महिनामा मनाइने छठ मुख्य मानिन्छ, तर चैती छठ पनि उत्तिकै धार्मिक महत्त्व बोकेको पर्व हो। हिन्दू पंचाङ्ग अनुसार चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिमा मनाइने यो पर्वलाई पवित्रता, निष्ठा र भक्ति भावसहित मनाइन्छ।
छठ पर्वको उत्पत्तिसँग विभिन्न धार्मिक मान्यता जोडिएको पाइन्छ। कतिपय पुराणहरूमा उल्लेख भएअनुसार, भगवान श्रीरामले आफ्नो राज्याभिषेक पछि माता सीतासँग मिलेर सूर्यदेवको उपासना गरेका थिए, जुन छठ पर्वकै रूपमा मानिन्छ। अर्कोतर्फ, महाभारतका अनुसार, कुन्तीपुत्र कर्णले पनि सूर्य उपासनाका लागि छठ व्रत लिएको उल्लेख छ।
यसबाहेक, छठ पर्वलाई महर्षि विश्वामित्रद्वारा प्रतिपादित सूर्य साधनाको रूपमा पनि मानिन्छ। यस्तो मान्यता छ कि यस पर्वमा गरिने कठोर व्रतले भक्तजनहरूलाई आत्मशुद्धि, आध्यात्मिक उन्नति, र भौतिक समृद्धि प्रदान गर्छ। सूर्य देवलाई आरोग्यका देवता मानिन्छ, जसले रोग-व्याधिहरू नष्ट गर्ने तथा मानसिक शान्ति प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ।
चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वका प्रत्येक दिनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। पहिलो दिनलाई ‘नहाय खाय’ भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू बिहान सबेरै जलाशय (नदी, पोखरी, तलाउ) मा स्नान गरी चोखो एवं सात्विक भोजन ग्रहण गर्छन्। कद्दू, चना, दाल र चामलबाट बनेको खाना मुख्य रूपमा सेवन गरिन्छ। यस दिन शरीर शुद्ध गर्ने तथा व्रतको लागि मानसिक एवं शारीरिक रूपमा तयार हुने परम्परा रहेको छ।
खरना पर्वको दोस्रो दिन व्रतालुहरूले दिनभरि निराहार उपवास बस्छन्। साँझपख चामलको खीर, रोटी र केरा प्रसादका रूपमा ग्रहण गरी सूर्यदेवलाई अर्पण गरिन्छ। खरना पछि भक्तजनहरूले ३६ घण्टा जल समेत नपिई कठोर व्रत बस्ने परम्परा छ।
छठ पर्वको मुख्य दिन, अर्थात् षष्ठी तिथिको दिन, व्रतालुहरू जलाशयको किनारमा भेला भएर डुब्ने सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन्। बाँसको टोकरीमा ठेकुवा, केरा, उखु, नरिवल, बेसारको गाँठो, सखर लगायतका विभिन्न प्रसाद राखी सूर्यलाई चढाइन्छ।
अन्तिम दिन अर्थात् सप्तमी तिथिको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि मात्र व्रत समाप्त हुन्छ। यस दिन पनि जलाशयको किनारमा उभिएर सूर्यदेवलाई पुजिन्छ र आरोग्य, ऐश्वर्य तथा सन्तान सुखको कामना गरिन्छ।
छठ पर्व केवल धार्मिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई वैज्ञानिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। सूर्यको प्रकाशमा स्नान गर्दा शरीरलाई भिटामिन डी प्राप्त हुने भएकाले हड्डी बलियो बन्ने र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्ने मान्यता छ।
यस पर्वमा गरिने ध्यान, उपवास र शुद्ध खानाले मानसिक तथा शारीरिक शुद्धि हुने विश्वास गरिन्छ। वैज्ञानिक रूपमा पनि निराहार बस्दा शरीरमा रहेका विषाक्त पदार्थहरू बाहिर निस्कन्छन्, जसले शरीरलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।
छठ पर्व प्रकृति पूजाको प्रतीक मानिन्छ। विशेष गरी जलाशयको संरक्षण तथा स्वच्छताको लागि यस पर्वले प्रेरित गर्छ। जलाशयको किनारमा सामूहिक रूपमा सरसफाइ गरिनु, प्लास्टिकजन्य सामग्रीको प्रयोग कम हुनु र परम्परागत जैविक सामग्रीहरूको प्रयोग हुनु वातावरणीय दृष्टिकोणले पनि सकारात्मक मानिन्छ।
नेपालमा विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकाका कमलपोखरी, गुह्येश्वरी, वाग्मती नदी किनार, बल्खु, हनुमानटारलगायत स्थानहरूमा छठ पूजाको आयोजना गरिन्छ। भक्तजनहरू यस्ता स्थानमा भेला भई पूजाका लागि आवश्यक तयारी गर्छन्।
छठ पर्वले समाजमा एकता र सहिष्णुताको सन्देश दिन्छ। यो पर्वमा कुनै विशेष जाति वा वर्गको वर्चस्व हुँदैन, सम्पूर्ण समाज मिलेर सामूहिक रूपमा पूजाआजा गर्छन्। यस पर्वले धार्मिक सहिष्णुता, सामाजिक सद्भाव तथा पारिवारिक निष्ठा बलियो बनाउने कार्य गर्छ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा छठ पर्व मनाउने चलन झनै व्यापक हुँदै गएको छ। पहाडी क्षेत्रमा पनि छठ पर्वप्रति आस्था बढ्दै गएको देखिन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा मधेसी समुदायको प्रभाव बढ्दै जाँदा यस पर्वलाई अझ व्यवस्थित तरिकाले मनाउने चलन बढेको छ।
छठ पर्वमा लाखौँको संख्यामा भक्तजनहरू नदी तथा पोखरी किनारमा पूजाका लागि जम्मा हुने भएकाले सुरक्षाको विशेष ध्यान दिइन्छ। नेपाल प्रहरीले प्रमुख पूजास्थलहरूमा सुरक्षा निगरानी बढाएको छ। साथै, ट्राफिक व्यवस्थापन, प्राथमिक उपचार केन्द्र तथा सरसफाइका लागि विभिन्न संघसंस्थाहरू परिचालित छन्।
काठमाडौंको कमलपोखरी, गुह्येश्वरी, वाग्मती किनार, र ललितपुरको रानीपोखरीमा विशेष सुरक्षा व्यवस्था मिलाइएको छ। भक्तजनहरूको सुविधाका लागि स्वयंसेवक टोली, मेडिकल हेल्प डेस्क तथा खानेपानी वितरणका व्यवस्था मिलाइएको छ।
छठ पर्व नेपाली समाजको एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहर हो। यस पर्वले धार्मिक आस्था मात्र नभई वैज्ञानिक, स्वास्थ्य, पर्यावरणीय तथा सामाजिक दृष्टिले पनि ठूलो महत्त्व राख्छ।
यस पर्वले व्यक्तिलाई अनुशासन, शुद्धता, धैर्यता र आत्मनियन्त्रणको पाठ सिकाउँछ। परिवारमा समर्पणको भावना जगाउँदै समाजमा आपसी भाइचारा, एकता र सहिष्णुतालाई प्रवर्द्धन गर्ने काम गर्छ।
नेपालमा छठ पर्वको प्रभाव निरन्तर बढ्दै गइरहेको छ। यस पर्वले धार्मिक सद्भाव, पर्यावरणीय चेतना र समाजिक एकताको सन्देश दिँदै नेपाली संस्कृतिलाई अझ मजबुत बनाउने काम गरिरहेको छ।
