आज विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस
वैशाख १०, २०८२ । आज विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस नेपालमा पनि विविध कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ। युनेस्कोको पहलमा हरेक वर्ष अप्रिल २३ का दिन मनाइने यो दिवसले पठन संस्कृति प्रवर्द्धन गर्ने, सिर्जनशील कृतिको संरक्षण गर्ने र लेखक तथा प्रकाशकको अधिकारप्रति सचेतना फैलाउने लक्ष्य राखेको छ।
नेपालमा पुस्तक दिवसका अवसरमा पुस्तक प्रदर्शनी, साहित्यिक गोष्ठी, लेखक भेटघाट, कविता वाचन, बालसाहित्य प्रतियोगिता लगायतका कार्यक्रम आयोजना भइरहेका छन्। शिक्षालय, पुस्तकालय, साहित्यिक संस्था र विभिन्न गैरसरकारी निकायहरूले आफ्ना क्षेत्रअनुसारका गतिविधिमार्फत दिवसलाई अर्थपूर्ण बनाउन प्रयास गरेका छन्।
सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विकाससँगै भर्चुअल माध्यममार्फत पुस्तक पढ्ने चलन बढेको भए पनि छापिएका किताबको प्रभाव कम भएको छैन। पाठकहरू अझै पनि कागजी किताबमा आत्मीयता महसुस गर्छन्। अर्कोतर्फ, ई–बुक र डिजिटल पुस्तकालयले पनि पठन संस्कृतिको पहुँच विस्तारमा भूमिका खेलिरहेको छ।
नेपालमा प्रतिलिपि अधिकारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था रहेको भए पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। धेरै लेखक, कवि, पत्रकार तथा सर्जकहरू आफ्नो सिर्जनाको दर्ता तथा संरक्षण नगरेका कारण कृति चोरी, नक्कल र पुनःप्रकाशन जस्ता समस्याको शिकार हुने गरेका छन्।
संविधानले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरे पनि सिर्जनाको अधिकार र श्रमको सम्मान सुनिश्चित गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको विज्ञहरू बताउँछन्। प्रतिलिपि अधिकारसम्बन्धी चेतना अभावका कारण सर्जकको श्रमको मूल्य निर्धारण गर्न कठिन भइरहेको छ।
अप्रिल २३ का दिन अंग्रेज नाटककार विलियम शेक्सपियर, स्पेनी साहित्यकार मिगुएल डे सेर्भान्टेस र इन्काका कवि गार्सिलासो डे ला भेगाको निधन भएको मिति पनि हो। यिनै साहित्यिक हस्तीको सम्झनामा युनेस्कोले सन् १९९५ मा यो दिनलाई ‘विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस’ को रूपमा घोषणा गरेको हो।
आजको दिनले सबैमा पठन संस्कृति विकास गर्ने, सिर्जनशीलताको सम्मान गर्ने र सर्जकको अधिकार सुरक्षित गर्ने प्रेरणा दिन्छ। पढ्ने बानी, सिर्जनामा लगाव र सर्जकप्रति सम्मानपूर्ण दृष्टिकोणले मात्र साहित्यिक तथा बौद्धिक समाज निर्माण सम्भव हुने विज्ञहरू बताउँछन्।
